Van Samhain tot Halloween – een beetje geschiedenis, een vleugje magie en een heks op haar bezemsteel
Het is weer zover!
De pompoenen grijnzen ons tegemoet, de spinnenwebben hangen voor de ramen en overal duiken heksen, spoken en andere griezelige figuren op.
Vanavond vieren miljoenen mensen Halloween. Kinderen trekken verkleed van deur tot deur, volwassenen leven zich uit en de snoepindustrie draait waarschijnlijk overuren.
Maar waar komt dat hele Halloweengebeuren eigenlijk vandaan?
Nee, het is niet uitgevonden door Hollywood of een stel heksen dat dringend behoefte had aan een jaarlijks personeelsfeest.
Daarvoor moeten we een heel eind terug in de tijd, naar onze Keltische voorouders en hun bijzondere feest: Samhain.
Samhain – wanneer het donker een nieuw begin werd
Samhain (ongeveer uitgesproken als sauw-in) werd gevierd rond 31 oktober en 1 november. Het markeerde het einde van het oogstseizoen en het begin van de donkere winterperiode.
Traditioneel wordt Samhain ook beschouwd als het Keltische nieuwjaar, al weten historici niet zeker of de oude Kelten werkelijk een officiële nieuwjaarsdag kenden.
Maar het idee erachter is prachtig.
Waar wij het donker vaak associëren met een einde, zagen de Kelten er juist het begin van iets nieuws in.
Volgens oude overleveringen begon hun dag bij zonsondergang.
Eerst de nacht, daarna het licht. Eerst de stilte, daarna de groei.
De natuur doet eigenlijk ieder jaar precies hetzelfde. De bomen laten hun bladeren vallen, de aarde komt tot rust en onder de oppervlakte wordt alweer gewerkt aan een nieuw begin.
En dat allemaal zonder therapeut, coach of zelfhulpboek.
Misschien kunnen we daar nog iets van leren.
Wanneer de sluier tussen twee werelden vervaagt
Volgens oude Ierse en Keltische overleveringen werd tijdens Samhain de grens tussen onze wereld en de Andere Wereld bijzonder dun.
Alsof er heel even een deur op een kier stond.
Overleden dierbaren konden terugkeren, maar ook elfen, natuurgeesten en andere mysterieuze wezens zouden vrijer tussen de mensen bewegen.
En niet al die bezoekers stonden bekend om hun voorbeeldige gedrag.
Sommige natuurgeesten haalden kattenkwaad uit, lieten mensen schrikken en konden volgens de volksverhalen zelfs de melk zuur maken.
Dus zetten mensen voedsel en kleine offers buiten om hen gunstig te stemmen.
Een soort vroege versie van trick or treat, maar dan met iets meer bovennatuurlijke diplomatie.
Hier heb je wat lekkers, beste geest. En zou je dan zo vriendelijk willen zijn mijn melk met rust te laten?
Je moest tenslotte ergens beginnen.
Het heilige vuur en de kunst van het loslaten
Vuur speelde een belangrijke rol tijdens Samhain.
Grote vreugdevuren symboliseerden bescherming, verbondenheid en een nieuw begin. In bepaalde tradities werden de haardvuren gedoofd om later met een gemeenschappelijk heilig vuur opnieuw aangestoken te worden.
Samhain was ook een moment van bezinning.
De oogst was binnen, de natuur trok zich terug en het was tijd om stil te staan bij wat geweest was.
Wat had het afgelopen jaar je gebracht? Wat wilde je meenemen? En wat mocht je eindelijk loslaten?
Want laten we eerlijk zijn: soms sleuren we zoveel oude verwachtingen, angsten en teleurstellingen met ons mee dat er nauwelijks nog plaats is voor iets nieuws.
Je hoeft niet alles mee te nemen naar een nieuw hoofdstuk van je leven. Sommige dingen mogen gewoon achterblijven.
Van Samhain naar Halloween
Met de verspreiding van het christendom begonnen oude volksgebruiken en christelijke tradities elkaar te beïnvloeden.
Allerheiligen kreeg zijn plaats op 1 november, gevolgd door Allerzielen op 2 november. De avond vóór Allerheiligen werd All Hallows' Eve genoemd.
En zo ontstond uiteindelijk de naam Halloween.
De historische relatie tussen Samhain en Allerheiligen is wat ingewikkelder dan vaak wordt verteld, maar de vermenging van oude en nieuwe gebruiken heeft zeker bijgedragen aan de tradities die we vandaag kennen.
Ook onze Sint-Maartensgebruiken, waarbij kinderen zingend langs de deuren trekken voor lekkernijen, vertonen gelijkenissen, al hebben ze niet noodzakelijk dezelfde oorsprong.
In de negentiende eeuw namen vooral Ierse en Schotse immigranten hun Halloweengebruiken mee naar Amerika. Daar groeide het feest verder uit tot de verkleed- en griezelavond die we tegenwoordig kennen.
En die pompoenen?
Oorspronkelijk werden onder andere rapen uitgehold om er angstaanjagende gezichten van te maken.
In Amerika ontdekten ze dat pompoenen groter en gemakkelijker te bewerken waren.
En geef toe: een grote, oranje, grijnzende pompoen ziet er toch iets indrukwekkender uit dan een boze raap.
Al zou ik die laatste ook niet graag midden in de nacht op mijn keukentafel aantreffen.
Cailleach – de koningin van de winter
En dan komen we bij een van mijn favoriete figuren uit de oude Gaelic overleveringen: Cailleach.
Haar naam wordt vaak vertaald als oude vrouw of gesluierde vrouw.
In de Ierse en Schotse folklore verschijnt ze als een machtige, oude vrouw die verbonden is met de winter, de wilde natuur en de krachten van de aarde.
Volgens verschillende legenden brengt ze koude, stormen en sneeuw. In sommige tradities begint haar heerschappij rond Samhain.
Niet bepaald een doorsnee oma die gezellig met een breiwerkje bij de open haard zit.
Hoewel... misschien breide ze wel sneeuwstormen.
Cailleach staat niet alleen voor duisternis en ouderdom, maar ook voor wijsheid, verandering en de ontembare kracht van de natuur.
Door de eeuwen heen kreeg de oude, machtige vrouw in allerlei volksverhalen steeds vaker het uiterlijk van een kol of heks.
En dat vind ik persoonlijk een beetje jammer.
Want waarom zou een oudere, wijze vrouw met kennis van de natuur automatisch iets angstaanjagends moeten zijn?
Misschien waren mensen gewoon een beetje bang voor vrouwen die wisten wat ze wilden en zich niet zomaar lieten vertellen wat ze moesten doen.
Maar goed, dat is dan weer een heel ander verhaal. 😉
Dus wanneer je vanavond een heks ziet vliegen...
Denk dan misschien eens aan Cailleach, de koningin van de winter.
Aan de wijsheid van onze voorouders. Aan de natuur, waarin ieder einde ruimte maakt voor een nieuw begin.
En misschien is vanavond ook voor jou een mooi moment om even stil te staan.
Wat wil jij achterlaten?
Een oude angst? Een teleurstelling? Een overtuiging die je niet langer dient? Of gewoon die eeuwige behoefte om alles onder controle te houden?
Steek een kaarsje aan, denk aan wie je mist, wees dankbaar voor wat geweest is en maak ruimte voor wat nog komen mag.
Want misschien zit de echte magie van Samhain niet in het oproepen van geesten of het uitspreken van spreuken, maar in het besef dat je telkens opnieuw mag beginnen. Zelfs wanneer het even donker is.
En mocht je vanavond toch een heks op haar bezemsteel zien voorbijvliegen...
Zwaai dan gerust even.
Het zou zomaar de koningin van de winter kunnen zijn.
Of gewoon De Verhalenheks die nog snel ergens een Latte Machiato gaat halen. ☕🧙♀️
Have a blessed Samhain and a spooky Halloween! 🎃✨
Met een vleugje magie,
De Verhalenheks 💜